Kan bewegen teveel zijn voor het hart?

Er is overvloedig bewijs voor de positieve effecten van fysieke activiteit op de gezondheid en de afname van de kans op hartvaatziekten. Het lijkt dan een logische redenering dat als bewegen goed is voor het hart, dat veel bewegen automatisch beter is. Inmiddels is er groeiend bewijs dat veel sporten ook kan leiden tot schade aan het hart (1).

Overmatig trainen kan leiden tot atrium en ventrikelfibrilleren, hartspier verwijding en disfunctie, vooral aan de rechterzijde van het hart. Dat neemt niet weg dat veel trainen ook op een gezonde manier kan. Dat blijkt wel uit onderzoeken die tonen dat (top)duursporters 8 jaar langer blijken leven dan de niet sportende bevolking.

De marathon is een legendarische afstand van 42,195km (26,219 mi), die in 1896 werd geïntroduceerd op de Olympische spelen van Athene. De marathon is vernoemd naar een verhaal uit 490 voor het begin van de jaartelling. Volgens de overlevering zou deze afstand zijn gelopen door een 40 jarige Griek, Pheidippides, om in Athene verslag te doen van de overwinning van de Grieken op de Perzen bij het stadje Marathon. De slag bij Marathon was een keerpunt in de Europese geschiedenis. Athene had met de overwinning getoond in staat te zijn om een meerderheid van Perzen te kunnen verslaan, zelfs zonder de hulp van Spartanen. Dit droeg bij aan de culturele bloei van Athene in de daarop volgende 200 jaar. Deze bloeiperiode van de Griekse cultuur heeft heel Europa beïnvloed.

Pheidippides stierf echter na aankomst ter plekke. Alhoewel we inmiddels weten dat het verhaal waarschijnlijk een fabel is of ten minste een mix van verschillende verhalen, is het een verhaal uit de oudheid over acute hartdood na inspanning. En het verhaal heeft een connectie met de heroïsche klank die "de marathon" heden ten dage heeft. Een extreme inspanning. Zou een extreme inspanning ook negatieve gevolgen kunnen hebben? En is er dan alleen een risico als men sport met een disfunctionerend hart of zou extreem sporten ook tot een disfunctionerend hart kunnen leiden?

Acute hartdood bij marathons komt zelden voor. Slechts bij 1 op 200.000 deelnemers. De incidenten bleken in driekwart van de gevallen te ontstaan in het laatste kwart van de race of in het 1e uur na de finish.  In 2007 verscheen er een zelfde soort wetenschappelijk artikel over de marathon van London. In London bleek het risico 1 op de 80.000 lopers te zijn. Ter referentie: het risico op overlijden als iemand zich in dezelfde tijdsperiode als de marathon in het verkeer zou bevinden is 2 keer hoger voor motorrijders dan voor de marathonlopers! Maar voor fietsers in het verkeer is het risico 2-3x lager en voor autorijders zelfs 7-8x lager in dezelfde tijdsperiode..

Dierproeven met ratten hebben aangetoond dat het mogelijk is om de structuur en functie van het hart negatief te veranderen door de proefdieren dagelijks een uur zwaar te laten trainen gedurende 4 maanden. Het risico op ritmestoornissen van het hart nam hierdoor tot het 6-voudige toe. Met dit onderzoek werd een mogelijk mechanisme beschreven waardoor excessieve training tot schade van het hart kan leiden. Of de resultaten kunnen worden doorgetrokken naar excessief trainen bij mensen is nog niet bekend. Wel weten we uit bijvoorbeeld Zweedse studies dat meer dan 5 uur per week intensief sporten leidt tot een toegenomen risico op atriumfibrilleren (terwijl gematigd sporten juist tot een verlaging van het risico leidt). Recente onderzoeken impliceren dat er overall een lichte toename op sterfte door hartvaatziekten ontstaat in de groep sporters die de meeste trainingsuren maakt. Hun risico is echter nog steeds veel lager dan het risico in de niet sportende bevolking. De wetenschap geeft verdenkingen, maar ondanks jaren onderzoek geen uitsluitsel (2).

Hippocrates (geboren 460 v. Chr) was de eerste die de geneeskunde systematisch wetenschappelijk benaderde. Hij werd tussen 80-115 jaar oud. Hij wordt ook wel de vader van de geneeskunde genoemd. Hij stelde "Als we alle mensen de juiste verzorging en inspanning kunnen geven, niet teveel en niet te weinig, dan zouden we de veiligste weg naar gezondheid hebben gevonden."

Met die uitspraak kunnen we ook heden ten dage ons voordeel nog mee doen door extra voorzorgsmaatregelen te nemen bij extremen. Nu komt extreem weinig bewegen veel vaker voor dan extreem veel bewegen en zijn de risico's van inactiviteit navenant groter.

Referenties:
1. Current Sports Medical Reports, Lavie CJ et al,  Exercise and the Heart: the Harm of Too Little and Too Much, 2015
2. Circulation, La Gerche A et al, Can Intensive Exercise Harm the Heart?, 2014